विकाश पाण्डे
नक्सामा हेर्दा सितगंगा नगरपालिका जति ठूलो देखिन्छ, यथार्थमा त्यति नै जटिल छ। ६१०.४३ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल भएको यो नगरपालिका नेपालकै सबैभन्दा ठूलो स्थानीय तह हो — तर आकारको यो विशालताले सधैं सहजता ल्याएको छैन। बरु, यसैले सितगंगाको भूगोललाई एउटा विरोधाभासी चरित्र दिएको छ : फराकिलो भूमि, तर साँघुरो अवसर; ठूलो क्षेत्रफल, तर छरिएको बस्ती। यही विरोधाभासभित्र लुकेको छ यस लेखको केन्द्रीय प्रश्न — जब भूगोलले साथ छाड्छ, प्रकृतिले के दिन्छ?
भूगोलको कठोरता
अर्घाखाँची जिल्लाको थाडामा मुख्यालय रहेको सितगंगा नगरपालिका चुरे (शिवालिक) पहाड र महाभारत पर्वत शृंखलाको बीचमा अवस्थित छ। समुद्री सतहदेखि १,६०० मिटरसम्म उचाइ चढ्ने यस भूमिको धरातल उष्णदेखि समशीतोष्ण जलवायुसम्म फैलिएको छ। यही उकालो-ओरालो र भिरालो धरातलले नै सितगंगाको खेतीयोग्य जमिनलाई निकै सीमित बनाइदिएको छ — कुल क्षेत्रफलको जम्मा १५ देखि १८ प्रतिशत मात्र कृषियोग्य छ।
यसको प्रत्यक्ष असर जनसंख्या वितरणमा देखिन्छ। १४ वटा वडामा विभाजित यस नगरपालिकाको जनघनत्व प्रति वर्ग किलोमिटर जम्मा ६२ जना छ — जुन अत्यन्त छरिएको बस्ती संरचनाको संकेत हो। झन् चिन्ताजनक कुरा त जनसंख्या ह्रास हो : सन् २०११ को जनगणनामा ४३,३७३ रहेको जनसंख्या सन् २०२१ मा घटेर ३७,६९१ मा झरेको छ। यसले पलायन र आर्थिक अवसरको खोजीमा बाहिरिने प्रवृत्तिलाई नै संकेत गर्छ।
प्रकृतिको प्रतिफल
तर यही “असफल” भूगोलले नै सितगंगालाई एउटा असाधारण प्राकृतिक सम्पत्ति दिएको छ — वन। नगरपालिकाको ७५ देखि ८० प्रतिशत भूभाग फराकिला पातदार बन र सामुदायिक वनले ढाकेको छ। यो प्रतिशत नेपालका धेरैजसो नगरपालिकाको तुलनामा असाधारण रूपमा उच्च हो।
वन संरक्षणमा स्थानीय संरचनाको भूमिका पनि उल्लेखनीय छ। डिभिजन वन कार्यालयले गाइदे सामुदायिक वन जस्ता क्षेत्रमा वन्यजन्तु र आगलागी नियन्त्रणका लागि कृत्रिम पोखरीहरू निर्माण गरेको छ, जसले जैविक विविधता संरक्षणसँगै दिगो वन व्यवस्थापनको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।
खेतीयोग्य जमिनको सीमितताले किसानहरूलाई परम्परागत खेतीभन्दा फरक बाटोतर्फ डोऱ्याएको छ। अन्तरनदी उपत्यका, समथर फाँट र भिरालो डाँडाका सिंढीबारीमा अहिले पशुपालन, बाली खेती र कृषि-वन प्रणाली (जस्तै अरेबिका कफी खेती र मौरीपालन) विस्तार हुँदै गएको छ — जुन सीमित स्रोतबाट अधिकतम प्रतिफल लिने स्थानीय अनुकूलनको राम्रो नमूना हो।
प्रकृतिकै काखमा लुकेको आर्थिक सम्भावना
सितगंगाको भविष्य केवल वन संरक्षणमा मात्र सीमित छैन — यहाँको प्राकृतिक विविधताले नै नगर विकासको वास्तविक आधार बन्न सक्छ भन्ने कुरा वस्तुगत रूपमा छर्लङ्ग छ।
मह र कफी : उष्णदेखि समशीतोष्णसम्म फैलिएको यहाँको जलवायुगत विविधताले मौरीपालन र अरेबिका कफी खेतीलाई अत्यन्त उपयुक्त बनाएको छ। भिरालो जमिनमा ठूला बालीले साथ नदिए पनि, कफीका बुट्यान र मौरीका घारले त्यही जमिनलाई नगदी आम्दानीको स्रोत बनाइदिन्छन् — यो नै सीमित जमिनलाई अधिकतम मूल्यमा रूपान्तरण गर्ने बाटो हो।
सुन्तला/कागती जात (Citrus) : पहाडी भिरालो र तराई-नजिकको न्यानो हावापानी दुवै अवस्था भएको सितगंगामा सुन्तला, कागती, जुनार जस्ता सिट्रस खेतीको सम्भावना उच्च छ। यस्ता बाली भिरालो जमिनमा माटो संरक्षणसँगै आम्दानी दिने दोहोरो फाइदा दिन्छन्।
पशुपालन (बाख्रा, भैंसी) : फराकिलो चरन क्षेत्र र वन किनाराका खुला भूभागले बाख्रापालन र भैंसीपालनलाई परम्परादेखि नै टेवा दिँदै आएको छ। यसलाई व्यवसायिक स्तरमा उकास्न सके — मासु, दूध र दुग्धजन्य पदार्थको स्थानीय तथा बाह्य बजारीकरण सम्भव छ।
वन-आधारित उद्योग (काठ निर्यात) : ७५–८० प्रतिशत वन क्षेत्रले दिगो वन व्यवस्थापन योजनाअन्तर्गत काठ तथा काठजन्य उत्पादनको वैज्ञानिक उपयोग र निर्यातको ठूलो सम्भावना बोकेको छ। हाल कच्चा तवरले मात्र हेरिएको यो स्रोतलाई स्थानीय काठ प्रशोधन उद्योगमार्फत थप मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिन्छ।
जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पति (Medicinal & Aromatic Plants) : चुरे र महाभारतको संक्रमणकालीन पारिस्थितिक क्षेत्र (इकोटोन) प्रायः जडीबुटी तथा सुगन्धित वनस्पतिका लागि प्राकृतिक रूपले धनी हुन्छ। यस क्षेत्रको यही भौगोलिक विशेषताले जडीबुटी खेती र संकलनलाई उच्च-मूल्यको वैकल्पिक कृषि-वन उद्यमको रूपमा स्थापित गर्न सक्छ।
यी सबै सम्भावनालाई एकीकृत रूपमा हेर्ने हो भने, सितगंगाको वास्तविक आर्थिक आधार खेतीयोग्य समथर जमिन होइन — बरु यसको वन, हावापानी विविधता र जैविक स्रोत नै हो। मह, कफी, सिट्रस, पशुपालन, काठ र जडीबुटीलाई एउटै कृषि-वन औद्योगिक शृंखलामा जोड्न सके, यो नगरपालिकाको भविष्य नै प्रकृतिमा आधारित अर्थतन्त्र (Nature-based Economy) बन्न सक्छ।
बदलिँदो अनुहार
सितगंगाको भूगोल स्थिर छैन — यो बिस्तारै बदलिँदै छ। गोरुसिंगे–सान्दिखर्का सडक करिडोर, विशेषतः थाडा क्षेत्रमा, आवासीय र व्यावसायिक गतिविधि तीव्र गतिमा विस्तार हुँदै गएको छ। यसले परम्परागत रूपमा सडकनजिकको कृषियोग्य जमिन क्रमशः आवासीय र व्यावसायिक क्षेत्रमा रूपान्तरण हुने प्रवृत्तिलाई देखाउँछ — जुन नेपालका धेरैजसो सडक-केन्द्रित बस्तीहरूको साझा कथा हो।
तथापि, पूर्वाधार विकासको गति अझै सुस्त छ। ७७३ किलोमिटरभन्दा बढी आन्तरिक सडक सञ्जाल भए पनि, यसको ठूलो हिस्सा अझै कच्ची नै छ, जुन भिरालो र वनाच्छादित धरातलको प्रत्यक्ष प्रतिफल हो।
शिक्षाको हकमा भने प्रगति स्पष्ट देखिन्छ — समग्र साक्षरता दर ७९.९८ प्रतिशत पुगेको छ, यद्यपि लैंगिक खाडल अझै कायमै छ (पुरुष ८७.६२% विरुद्ध महिला ७३.३४%)।
निष्कर्ष
सितगंगाको कथा कुनै साधारण भौगोलिक विवरण होइन — यो भूगोल र मानव अनुकूलनबीचको निरन्तर संवाद हो। जहाँ पहाडी धरातलले खेतीलाई सीमित बनायो, त्यहीं वनले आर्थिक र पारिस्थितिक दुवै हिसाबले प्रतिपूर्ति गर्यो। जहाँ बस्ती छरिन बाध्य भयो, त्यहीं प्रकृतिले आफ्नो सन्तुलन कायम राख्न सक्यो।
आजको आवश्यकता भनेको यही सन्तुलनलाई चिन्नु र बलियो बनाउनु हो
